Kategori: Uncategorized

Alice Harikalar Diyarında kitabının bir bölümünde şöyle bir diyalog geçer:

“Lütfen söyler misiniz, buradan hangi yöne gitmeliyim?”

“Bu, büyük ölçüde nereye varmak istediğine bağlı,” dedi Kedi.

“Neresi olduğu pek umurumda değil…” dedi Alice.

“O hâlde hangi yöne gittiğinin de bir önemi yok,” dedi Kedi.

“…yeter ki bir yere varayım,” diye ekledi Alice.

“Yeterince uzun yürürsen,” dedi Kedi, “bir yere varacağından emin olabilirsin.”

Lewis Carroll, Alice Harikalar Diyarında — özgün İngilizce metinden Türkçe aktarım.

Yetişkin olma yolunda yaş alan biri olarak bu çocuk kitabını ilk okuduğumda bu diyalogdan çok etkilenmiştim. Açıkçası o dönemler geleceğime dair belirsizliğin hâkim olduğu, nereye doğru yöneleceğime karar veremediğim ve arafta kaldığım bir dönemdi. Kendime bir üniversite ve bölüm seçmeli, mezun olduktan sonra ne yapmak istediğimi belirginleştirmeliydim. Tabii o yaşımda geleceği öngörüp böyle bir karar almak, takdir edersiniz ki pek de kolay değildi.

Ancak kitaptaki bu diyaloğun verdiği cesaretle ailemden oldukça uzak, daha önce hiç görmediğim bir şehre gitmeye karar verdim. Bu şehirde depremin acıları hâlâ tazeydi ve fiziki koşullar kısıtlıydı. Görece iş bulma imkânı sınırlı olan ama oldukça ilgi duyduğum ve akademik olarak uzmanlaşmak istediğim bir bölümü tercih ettim. Kısacası kolay olmayacağını bildiğim bir yolu seçtim. En azından bir karar vermiştim ve kararımın arkasında durmalıydım.

Tabii ki hiç kolay olmadı.

Ailevi koşullarımın maddi ve manevi yönden istikrarsız olması, ikinci sınıfta çalışmak zorunda kalmama neden oldu. Henüz yaşadıklarımı anlamlandırabilecek kadar olgunlaşamadığım bir dönemde bazı ailevi sorumluluklar da üstlendim. Günde yaklaşık dört-beş saat uykuyla hem akademik hem de çalışma hayatına dair sorumluluklarımı yerine getirmeye çalışıyordum. Kendime ayırabileceğim zaman oldukça kısıtlıydı.

Bu sürecin üzerimde yarattığı baskı, elbette istemeden ve farkında olmadan hatalar yapmama ve edindiğim bazı değerlere sahip çıkamamama neden oldu. Ancak hatalarımla yüzleşebildiğim ve sahip olduğum değerleri anlamlandırabildiğim ölçüde hayatın farkına varmaya çalıştım.

Evet, yoğun ve yıpratıcı bir çalışma sürecindeydim ama çalışarak kazandığım parayla ilk saatimi almanın verdiği hazzı kelimelerle ifade etmek yetersiz kalacaktır.

Bugün geriye baktığımda beni yola çıkaran şeyin baştan belirlediğim hedef olduğunu söyleyebilirim. Fakat yürüdükçe, hedefe ulaşmak kadar yol boyunca karşıma çıkan hayatın ayrıntılarını fark etmenin de önemli olduğunu öğreniyordum.

Kendi bölümümde akademisyen olmayı ve uzmanlaşmayı çok istiyordum. Bununla birlikte, mecbur kalarak başladığım işimi de çok seviyordum ve orada kendimi geliştirme fırsatı buluyordum. Sürekli okuyor ve araştırıyordum. Yüksek lisans mülakatlarım bu sayede verimli geçmişti. Ancak çalışma koşullarımın ağırlığı lisansüstü eğitimimi uzatmama neden oldu ve doktora tezimi tamamladığımda birkaç yılımı fazladan feda etmiştim bile.

Elbette öngördüklerimizle gerçekleşenler her zaman örtüşmeyebiliyor.

Burada bir noktayı netleştirmem gerektiğini fark ettim. Hedeflerimiz olabilir ve onlara ulaşmayı arzulayabiliriz. Ancak hedefe kilitlenirken hayata dair bazı ayrıntıları kaçırma ihtimalimizi ne kadar dikkate alıyoruz? Hedefler yalnızca varmak istediğimiz yeri mi gösterir, yoksa yürürken hayatın ayrıntılarını keşfetmemize de yardımcı olabilir mi?

Hâlâ bir yere vardığımı iddia etmesem de bu yolda deneyimlediklerimin, sorguladıklarımın ve hissettiklerimin hayatın ta kendisi olduğunu düşünüyorum. Belki henüz hayallerime ulaşamadım ama onlara ulaşmaya çalışırken attığım bazı adımlardan tat almayı, bazılarından ise ders çıkarmayı ihmal etmedim. Çünkü o tatlar ve derslerdir aslında hayatı yaşanabilir kılan.

Gençken, yolun başında Alice’den ilhamla belirlediğim hedef bana hangi yöne doğru yürüyeceğimi göstermişti. Yıllar sonra geriye baktığımda ise o hedefin beni yalnızca bir yere ulaştırmak için değil, yürüdüğüm yolu ve o yolun bana sunduklarını fark edebilmek için de yola çıkardığını görüyorum.

Yeterince kitap okuduğunuzu düşünüyor musunuz? Eğer okumuyorsanız ne kaybettiğinizi hiç düşündünüz mü?

Kitap okumanın lezzetini çok geç keşfetmiş biri olarak söyleyebilirim ki çok şey kaçırıyorsunuz! Yine de böyle bir lezzeti her an tadabilme imkânınızın olması güzel bir fırsat.

Lise yıllarımda bilinçli bir şekilde ilk kitabımı alıp okuduğumda duyduğum heyecanla, bu kadar geç kalmış olmanın pişmanlığını birlikte hissetmek ilginç bir deneyimdi. O yıllarda Doğan Kitap, bana önemli ölçüde hitap eden kitaplar yayımlıyordu. Verona Toprağı‘nı okuduğumda henüz gitme fırsatı bulamadığım Toskana bölgesine hayran olmuştum. Oraya gitme hayali hâlâ düşündükçe beni heyecanlandırır. Yalnızlıktan Devren Kiralık‘ı okuduğumda ise kalabalıklar içinde yaşadığım yalnızlığa adeta bir ayna bulmuştum.

İletişim Yayınları ile tanışmam Orhan Pamuk’un Kar kitabını okumamla başladı. Kitabı bitirdiğimde Türkiye’nin toplumsal ve siyasal koşullarına yönelik farklı bir bakış açısı keşfetme imkânı bulmuştum. Aslında bir anlamda içinde bulunduğum dünyanın sınırları genişliyor, düşüncelerimin sığlıktan uzaklaşmaya başladığını hissediyordum. Yeni okumayı öğrenen bir çocuğun, yazıları anlamlandırabildiğini fark ettiği anda yaşadığı tarifi imkânsız hazzı bir nebze de olsa hissediyordum belki.

Üniversite yıllarımda okuma sürecim yoğunlaştı ve farklı ilgi alanlarına doğru genişledi. Klasikler, felsefe ve siyaset ağırlıklı okumalar yaparken edebî eserleri, özellikle şiir kitaplarını ihmal etmiyordum. Bir noktadan sonra çizgi roman merakım arttı. Red Kit okumaya başladım, ardından Corto Maltese ile tanıştım.

Corto Maltese’nin hâlâ birkaç cildini bilerek okumuyorum. Çünkü ondan aldığım lezzetin bitmesini istemiyorum. Yıllandıkça değerlenen bir içki misali saklıyorum onları. Yapı Kredi Yayınları yalnızca altı cildini yayımladı ve kalan ciltleri yayımlamadan basımı durdurdu. Bunu kabullenmek biraz zor oldu ama elden ne gelir? Şimdi sahaflarda Dost Kitabevi’nin eski basımlarını bulmaya çalışıyorum.

Okumadığım zamanları düşündüğümde ise eziliyorum. Çünkü okumadan fikir sahibi olmuşum gibi sürekli konuştuğumu hatırlıyor ve bundan utanıyorum.

Zülfü Livaneli bir anısında, Çetin Altan’ın “okumayanların fikri olamaz” minvalindeki düşüncesine ilk zamanlarda temkinli yaklaştığını, ancak zamanla ona hak verdiğini anlatıyordu. Bir halterci nasıl geliştirdiği kasları sayesinde yüksek ağırlıkların altına girebiliyorsa insan da ağır fikirlerin altına zihinsel kaslarını geliştirerek, yani okuyarak girebilir diye ekliyordu.

Bu benzetmeyi düşündükçe kitapların çok yönlü bir etkisi olduğunu daha iyi anlıyorum. Kitap bazen okura bir fikrin altına girebilme cesareti veriyor, bazen bir kilidi açan anahtara dönüşüyor, bazen de insanın düşünsel sınırlarını genişleterek daha önce varlığından bile haberdar olmadığı ihtimalleri görmesini sağlıyor.

Belki de mesele yalnızca bilgiye ulaşmak değil, bilginin bir oya gibi işlenmesi ve özümsenmesidir.

Kitap okuma meselesine toplumsal gözlemlerim açısından baktığımda ise başka bir değişim görüyorum. Benim gençliğimde, en azından içinde bulunduğum çevrede, kitap okuyan insana saygı duyulduğunu ve okumayanların bunu bir eksiklik olarak görebildiğini hatırlıyorum. Bugün ise aynı kültürel hassasiyeti gözlemleyemiyorum. Bir siyaset bilimci ve uzun yıllar iktisat eğitimi vermiş biri olarak; teknolojinin gündelik hayata giderek daha fazla nüfuz etmesi, başarı ve statü algısındaki dönüşüm ve bilgiye ulaşma biçimlerimizin yapay zekânın da hayatımıza girmesiyle farklılaşması gibi pek çok unsurun bu değişimde payı olabileceğini düşünüyorum.

Özellikle çocukların ve gençlerin ekranla kurdukları orantısız ilişki üzerinde durmaya değer. Uzun yıllardır öğrencilerle çalışan bir eğitimci olarak, öğrencilerimin uzun metinleri okumakta ve dikkatlerini metin üzerinde sürdürmekte zorlandıklarına ilişkin serzenişlerini giderek daha sık duyuyorum. Kendi gözlemlerim de benzer yönde. Bu durumun tek nedeninin ekranla kurulan ilişki olduğunu söylemek mümkün değil. Ancak ekranla kurduğumuz ilişkinin okuma alışkanlıklarının değişmesinde payı olabileceğini düşünüyorum.

Bununla birlikte kitap okumak yalnızca insanın kimlik ve düşünce dünyasının gelişimi açısından değil, eğitim hayatı açısından da giderek daha önemli bir unsur hâline geliyor.

LGS gibi sınavlarda öğrencilerden soruyu odaklanarak okumaları, verilen bağlamı anlamaları, farklı bilgiler arasında ilişki kurmaları ve mantıksal çıkarımda bulunmaları bekleniyor. Bu çerçevede bilgiyi ezberlemek veya mekanik biçimde soru çözmek, sınavda başarılı olmak için tek başına yeterli olmuyor.

Yine de kitap okumayı yalnızca sınav başarısı, eğitim hayatı ya da bize sağlayacağı herhangi bir fayda üzerinden değerlendirmek büyük bir haksızlık olur.

Çünkü okudukça hayatınız boyunca belki hiç karşılaşamayacağınız karakterleri tanıyorsunuz. Onların hayatlarına tanık oluyor, hiç göremeyeceğiniz coğrafyalarda dolaşıyor, başka kültürlerin ve zamanların içine giriyorsunuz. Bütün bunları kendi hayal gücünüzle yoğuruyor ve bir süreliğine kendi hayatınızın sınırlarının dışına çıkarak kitap okumanın dayanılmaz hafifliğine erişiyorsunuz.

Kitap okumasaydım Corto Maltese’nin maceralarına tanık olmayacaktım. Onun bohem hayatını kıskanmayacak, insanlarla kurduğu iletişim sanatına hayranlıkla bakmayacaktım.

Ve belki de en önemlisi, bir zamanlar okumaya bu kadar geç kaldığım için üzülürken, yıllar sonra sevdiğim bir kitabın bitmesine kıyamayacak kadar okumayı sevebileceğimi hiç öğrenemeyecektim.